Impressum / kontakt

Wojciech Sztaba Obraz za rozbitą szybą

 

 

Motyw rozbitego szkła, często występujący w dawnych martwych naturach jako symbol zniszczonej całości, przemijalności życia, znak vanitas, Nicości, pojawia się i w sztuce Witkacego w formie szczególnie rozpowszechnionego w XVIII wieku trompe-l’oeil przedstawiającego zaramowany obraz, najczęściej grafikę, pod pękniętą szybą1. Złudzenie wzmacnia rzeczywista rama, w którą oprawiona jest nieprawdziwa, bo namalowana olejnymi farbami grafika znajdująca się pod również namalowaną, rozbitą szybą. Ten temat iluzjonistycznego malarstwa pojawił się w związku z nową technologią produkcji płyt szklanych, nadających się do ramowania wrażliwych na uszkodzenie prac na papierze: grafik, rysunków i pasteli. Szczególnie francuscy artyści przyczynili się do rozpowszechnienia tego motywu, wśród nich najbardziej znanym był Louis-Leopold Boilly (1761–1845) malarz i rysownik, wzięty portrecista, karykaturzysta, twórca scenek rodzajowych oraz obrazów trompe l’oeil2. Portrecistą (m. in. rodziny królewskiej) był także działający później w Anglii François-Xavier Vispré (1730-przed 1800), autor podręcznika malarstwa Jak zostać malarzem w trzy godziny (Le Moyen de devenir peintre en trois heures, 1756)3.

Vispre


Witkacy mógł przykłady takiego malarstwa zobaczyć podczas swoich podróży po Europie przed pierwszą wojną światową, w muzeach lub w galeriach Wiednia, Monachium, Paryża, Berlina czy w Londynu – i wykorzystał na swój sposób. Najbardziej znaną pracą, w której pojawia się temat rozbitej szyby, to datowany na ok. 1910 fotograficzny „pęknięty” autoportret: odbitka wykonana z negatywu na stłuczonej szklanej kliszy. Stefan Okołowicz uważa, że była to celowa ingerencja Witkacego, a nie tylko zaakceptowany przez artystę przypadek4. Faktem jest, że temat rozbitej szyby pojawia się również później w jego pastelowych portretach, na których rysował resztki stłuczonej szyby.

Witkacy Auto_Witkacy


Wedle reprodukcji w Katalogu dzieł malarskich istnieje kilka takich portretów, ale może być ich więcej, gdyż charakterystyczna dla Witkacego niejednoznaczność formy utrudnia interpretację5. Przykładem niewątpliwym jest autoportret z 1930 roku (KDM I 1174). Tylko kawałek szkła pozostał u dołu obrazu, częściowo zasłaniając twarz portretowanego i do autoportretu dopowiadając historię – widzimy nie tylko wizerunek Witkacego, lecz zarazem przedmiot: zaramowany rysunek, który może spadł ze ściany, został odłożony, zapomniany, z rozbitą szybą, której kawałek trzyma się jeszcze w ramie.

Znaczenie tej iście barokowej gry z percepcją widza jest w sztuce Witkacego co najmniej dwojakie. Z pewnością grała tu rolę po prostu przyjemność zabawy z publicznością, chęć zaskoczenia, a także pokaz zręczności i pomysłowości artysty, mistrza i właściciela Firmy Portretowej, który musi też zabiegać o uwagę klientów. Witkacy, jak jego koledzy-artyści sprzed lat - a sięgnąć by tu trzeba aż po historię zawodów między Zeuksisem i Parazjosem - szuka coraz to nowych sztuczek dla reklamy swego jednoosobowego przedsiębiorstwa.  

Ale ta zabawa mogła mieć też dramatyczny wymiar. Szyba w tekstach Witkacego posiada egzystencjalne konotacje. Szyba, ta krucha, przeźroczysta granica w każdej chwili narażona jest na rozbicie – „jakaś cienka szybka tylko oddziela mnie od najpotworniejszego strachu. Jak to coś pryśnie, będę wariatem”, mówi Kozdroń w Małym dworku6. Szyba to jakby niewidzialna ścianka, może we wnętrzu monady, zagadkowy ekran umieszczony w camera obscura, na którym przesuwają się obrazy zewnętrznego i wewnętrznego świata. „Odczuwał Izydor to, co się działo, jako absolutnie przezroczystą (…) płytę, poprzez którą widział tak samo absolutnie niezmienny krajobraz z wschodniej strony świata, jak i swój własny stan psychiczny”7. Kiedy jest zabrudzona, wtedy patrzy się „w życie i świat jak przez brudną szybę, zza kraty okienka jakiegoś ohydnego klozetu”8. Albo wszystko, co się widzi, zostaje zabarwione przez filtry z odczuć, nastawień, emocji, jak w scenie w Nienasyceniu, w której Genezyp ogląda przez barwny witraż kopulującą parę.

sierpień 2016

1 Niniejszy tekst uzupełnia mój wcześniejszy: Wojciech Sztaba, Tło zmieszane z niczego. Problem nihilizmu u Witkacego, "Przestrzenie Teorii", Poznań 2014, nr 21, Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu im. A. Mickiewicza, s. 293-294 

2 Zob. dostępne w internecie: Louis-Leopold Boilly, Zbiór rysunków z autoportretem, ok 1800; Portret mężczyzny, 1795

3 W zbiorach Museum Schloss Wilhelmshöhe w Kassel znajduje się jego obraz naśladujący mezzotintę Philipa Merciera Le Concert pod rozbitą szybą (c. 1770/1780). Inne dostępne w internecie obrazy malarzy zajmujących się motywem obrazu z rozbitą szybą to m.in. Étienne Moulinneuf, (1720-1789, działał w Marsylii, także zajmował się pisaniem o sztuce – malarstwie ), Powrót z targu, wg Chardina, ok 1770, Los Angeles County Museum on Fire; Laurent Dabos (1761 - 1835) Portret kobiety, Traite Definitif de Paix, Paris, Musée Marmottan; Jean Valette-Falgores Penot (1710–1777), Zaramowany pejzaż pod rozbitą szybą, Ukrzyżowanie.

4 Stefan Okołowicz, Metafizyczna dziwność istnienia w fotografiach Stanisława Ignacego Witkiewicza, Rocznik Historii Sztuki, t. XXXI, Warszawa 2006, s. 166

5  Stanisław Ignacy Witkiewicz 1885-1939. Katalog dzieł malarskich. Opracowała Irena Jakimowicz przy współpracy Anny Żakiewicz, Warszawa 1990. Tu:  Furia adormentata, 1913, nr I 191; portret Tomasza Domaniewskiego, 1924,I 529; portret Edmunda Strążyskiego, 28.5.1928, I 787; portret Zofii Szumanowej, 10.9.1929, I 1042; portret Heleny Białynickiej-Biruli, 12.10.1929,  I 1066; portret Heleny Judt i Michała Choromańskiego, 1930, I 1127; autoportret, II/III 1930, I 1174; portret Marii Baranowej, 28.3.38, I 2121; autoportret jako Mr Hyde, 26/27.4.1938, I 2132; Kompozycja rysunkowa z sierpnia 1931, KDM I 1497 jest przykładem zainteresowania Witkacego iluzjonistycznym trompe l’oeil, którego materiałem nie jest szkło, ale papier, podłoże, na którym rysunek został wykonany.

6  S.I. Witkiewicz, Dzieła zebrane. [Tom 6:] Dramaty II.   Opracował Janusz Degler, Warszawa 1998, s. 31

7 S.I. Witkiewicz, Dzieła zebrane. [Tom 4:] Jedyne wyjście. Opracowała Anna Micińska, Warszawa 1993, s. 38

8 S.I. Witkiewicz, Dzieła zebrane. [Tom 2:] Pożegnanie jesieni. Opracowała Anna Micińska, Warszawa 1992, s. 28